న్యూఢిల్లీ, ఆగస్టు 15 (జనవాణి): ఎరుపు రంగు.. దానిపై పసుపు, తెలుపు చుక్కలు.. తెల్లటి కుర్తా-పైజామా, బ్రౌన్‌ నెహ్రూ జాకెట్‌.. ఇలా స్వాతంత్య్ర దినోత్సవం సందర్భంగా ఎర్రకోటపై నుంచి జాతిని ఉద్దేశించి ప్రసంగించిన ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ వస్త్రధారణ ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలిచింది. ముఖ్యంగా ఆయన ధరించిన ‘బంధనీ సఫా’ అందరి దృష్టినీ ఆకర్షించింది. అయితే ఆ తలపాగాపై కనిపించిన చిన్నచిన్న చుక్కలు కేవలం డిజైన్‌ కాదు.. వాటి వెనుక భారతీయ వస్త్రకళకు చెందిన శతాబ్దాల చరిత్ర ఉంది.
చుక్కలు ఎలా వస్తాయంటే?
బంధనీ వస్త్రాన్ని చూస్తే దానిపై చిన్నచిన్న చుక్కలను ముద్రించినట్లు కనిపిస్తుంది. కానీ నిజానికి అవి ప్రింట్‌ చేసినవి కావు. వస్త్రాన్ని ముందుగా చిన్నచిన్న భాగాలుగా పట్టుకుని దారంతో గట్టిగా కట్టి.. ఆ తర్వాత రంగులో ముంచడం ద్వారా ఈ చుక్కలు ఏర్పడతాయి.
దారంతో కట్టిన భాగాలకు రంగు అంటదు. వాటిని విప్పిన తర్వాత అక్కడ చిన్న తెల్లటి లేదా మరో రంగు చుక్కలు కనిపిస్తాయి. ఈ ప్రక్రియనే టై-అండ్‌-డై (Tie and Dye) అంటారు. ఒక అందమైన బంధనీ వస్త్రం వెనుక వేలాది చిన్నచిన్న ముడులు ఉండొచ్చు. ప్రతి ముడినీ కళాకారుడు ఎంతో నైపుణ్యంతో వేయాల్సి ఉంటుంది.
‘బంధనీ’ అంటే ఏంటి?
బంధనీని కొన్ని ప్రాంతాల్లో బంధేజ్‌, బంధ్ని, బంధినీ అని కూడా పిలుస్తారు. ‘బంధ్‌’ అనే సంస్కృత పదం నుంచి ఈ పేరు వచ్చిందని చెబుతారు. అంటే కట్టడం లేదా బంధించడం అనే అర్థం.
భారతదేశంలోని పురాతన రెసిస్ట్‌ డైయింగ్‌ (రంగును నిరోధించే పద్ధతి) సంప్రదాయాల్లో బంధనీ ఒకటి. గుజరాత్‌, రాజస్థాన్‌, మధ్యప్రదేశ్‌ ప్రాంతాల్లో ఈ కళకు ప్రత్యేక గుర్తింపు ఉంది.
వేల ఏళ్ల చరిత్ర ఉందా?
బంధనీకి వేల సంవత్సరాల చరిత్ర ఉందని కొన్ని ప్రభుత్వ హస్తకళల వనరులు పేర్కొంటున్నాయి. సింధు లోయ నాగరికత కాలం నుంచే టై-అండ్‌-డై తరహా వస్త్ర సంప్రదాయాలు ఉన్నాయని సూచనలు ఉన్నాయి. అజంతా చిత్రాల్లో కనిపించే చుక్కల నమూనాల వస్త్రాలను కూడా ప్రాచీన టై-డై సంప్రదాయాలకు ఆధారాలుగా కొందరు చరిత్రకారులు ప్రస్తావిస్తారు.
అయితే ‘బంధనీ సరిగ్గా 5,000 సంవత్సరాలుగా నిరంతరాయంగా ఇదే రూపంలో కొనసాగుతోంద** అని ఖచ్చితంగా చెప్పడం కంటే.. భారతదేశంలో టై-అండ్‌-డై, అలంకార వస్త్రాల సంప్రదాయం చాలా పురాతనమైనదని చెప్పడం చారిత్రకంగా సముచితం.
గుజరాత్‌లో ఖత్రి కళాకారుల ప్రత్యేక ముద్ర
గుజరాత్‌లో బంధనీ కళను అభివృద్ధి చేసి తరతరాలకు అందించడంలో ఖత్రి వర్గానికి చెందిన కళాకారులు కీలక పాత్ర పోషించారు. 12వ శతాబ్దంలో ఖత్రి కళాకారులు ఈ కళను కచ్‌ ప్రాంతానికి తీసుకెళ్లినట్లు కేంద్ర వస్త్ర శాఖకు చెందిన వనరులు పేర్కొంటున్నాయి.
కాలక్రమంలో కచ్‌, జామ్‌నగర్‌ ప్రాంతాలు బంధనీ తయారీకి ప్రధాన కేంద్రాలుగా మారాయి. ముఖ్యంగా జామ్‌నగరి బంధనీకి భౌగోళిక గుర్తింపు (GI) కూడా ఉంది.
చీరలకే పరిమితం కాదు!
బంధనీ అంటే కేవలం చీరలే అనుకుంటే పొరపాటే. సంప్రదాయంగా ఈ వస్త్రాన్ని ఓఢ్నీలు, ఘాగ్రాలు, తల కప్పుకునే వస్త్రాలు, తలపాగాలు, సఫాలు వంటి వాటిలోనూ ఉపయోగిస్తారు.
రాజస్థాన్‌లో బంధనీతో పాటు లెహరియా వంటి టై-డై సంప్రదాయాలూ ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. లెహరియాలో వస్త్రాన్ని ప్రత్యేకంగా మడిచి, కట్టి రంగు వేయడం ద్వారా అలల మాదిరి చారలు ఏర్పడతాయి.
రాజకుటుంబాలకూ ఇష్టమైన బంధనీ
బంధనీ సాధారణ ప్రజల వస్త్రధారణలోనే కాకుండా రాజకుటుంబాల వారసత్వంలోనూ భాగమైంది. రాజస్థాన్‌ రాజకుటుంబాల్లో బంధనీ చీరలు, తలపాగాలకు ప్రత్యేక స్థానం ఉండేది. జైపూర్‌ మహారాణి గాయత్రీ దేవి బంధనీ చీరలో ఉన్న చిత్రాలు కూడా ఈ వస్త్ర సంప్రదాయానికి ఉన్న ప్రాచుర్యాన్ని చాటుతాయి.
రాజస్థాన్‌లో వివిధ సమాజాలు, ప్రాంతాలు, సందర్భాలకు అనుగుణంగా సఫాలు, తలపాగాలను కట్టుకునే ప్రత్యేక పద్ధతులు ఉన్నాయి. వాటిలో బంధనీ వస్త్రానికి ప్రత్యేక ఆకర్షణ ఉంది.
ఎర్రకోటపై నుంచి మళ్లీ సంప్రదాయానికి ప్రాచుర్యం
స్వాతంత్య్ర దినోత్సవం సందర్భంగా మోదీ తలపై కనిపించిన బంధనీ సఫా అందుకే ప్రత్యేకంగా నిలిచింది. అది కేవలం రంగురంగుల తలపాగా కాదు. భారతీయ సంప్రదాయం, ప్రాంతీయ వస్త్రకళ, రంగులు, చేతివృత్తి నైపుణ్యాలను జాతీయ వేదికపై ప్రతిబింబించే ఒక సాంస్కృతిక ప్రతీక.
ప్రతి స్వాతంత్య్ర దినోత్సవాన మోదీ ధరించే ప్రత్యేక తలపాగా దేశంలోని ఏదో ఒక ప్రాంతీయ సంస్కృతిని జాతీయ దృష్టికి తీసుకొస్తుంటుంది. ఈసారి బంధనీ సఫా ద్వారా పశ్చిమ భారతదేశంలోని శతాబ్దాల నాటి టై-డై కళకు ఎర్రకోట వేదికగా నిలిచింది.
