కడవెండి నుంచి బైరాన్‌పల్లి వరకు.. నిజాం పాలనకు ఎదురు నిలిచిన ఓరుగల్లు గడ్డ
వరంగల్‌, సెప్టెంబర్ 17 (జనవాణి): హైదరాబాద్‌ సంస్థానంలో నిజాం పాలన కొనసాగుతున్న రోజుల్లో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో భూస్వాములు, దేశ్‌ముఖ్‌లు, దొరల ఆధిపత్యం బలంగా ఉండేది. రైతులపై కౌలు, పన్నుల భారం, వెట్టిచాకిరీ, బలవంతపు వసూళ్లు వంటి సమస్యలు ప్రజలను తీవ్ర ఇబ్బందులకు గురిచేశాయి. ఈ పరిస్థితులపై ఆంధ్ర మహాసభ ద్వారా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో రాజకీయ, సామాజిక చైతన్యం పెరిగింది. అనంతరం రైతాంగ ఉద్యమం మరింత విస్తరించింది.
కడవెండిలో రగిలిన నిప్పు
తెలంగాణ సాయుధ పోరాట చరిత్రలో 1946 జూలై 4 కీలకమైన రోజు. కడవెండిలో విసునూరు దేశ్‌ముఖ్‌కు వ్యతిరేకంగా గ్రామస్తులు నిరసన చేపట్టిన సమయంలో జరిగిన కాల్పుల్లో దొడ్డి కొమురయ్య మరణించారు. తెలంగాణ సాయుధ పోరాటానికి నాంది పలికిన కీలక ఘటనగా ఆయన అమరత్వాన్ని తెలంగాణ పాఠ్యాంశాలు కూడా పేర్కొంటున్నాయి. కొమురయ్య మరణం తర్వాత గ్రామాల్లో సంఘాలు మరింత చురుకై, ఉద్యమం క్రమంగా సాయుధ ప్రతిఘటన వైపు మళ్లింది.
పాలకుర్తి.. చాకలి ఐలమ్మ పోరాట స్ఫూర్తి
ఉమ్మడి వరంగల్‌ ప్రాంతంలోని ఉద్యమ చరిత్రలో చాకలి ఐలమ్మ పేరు ప్రత్యేకంగా నిలిచింది. భూస్వామ్య ఆధిపత్యాన్ని, తన భూమిపై హక్కును హరించేందుకు జరిగిన ప్రయత్నాలను ఆమె ధైర్యంగా ఎదుర్కొన్నారు. ఆమె పోరాటం గ్రామీణ మహిళలు, రైతుల్లో ప్రతిఘటనకు ప్రతీకగా నిలిచింది. పాలకుర్తి ప్రాంతంలో ఆంధ్ర మహాసభ కార్యకలాపాలు, గ్రామీణ ప్రజల చైతన్య కార్యక్రమాలు జరుగుతున్న సమయంలో దేశ్‌ముఖ్‌ అనుచరులతో ఘర్షణలు చోటుచేసుకున్నాయి. ఈ పరిణామాలు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో భూస్వామ్య వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా పెరుగుతున్న అసంతృప్తికి అద్దం పట్టాయి.
వరంగల్‌ కోటపై జాతీయ జెండా.. మొగిలయ్య వీరగాథ
నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా వరంగల్‌లో జరిగిన ఉద్యమంలో బత్తిని మొగిలయ్య కీలక పాత్ర పోషించారు. భారత ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక వనరులైన డిజిటల్‌ డిస్ట్రిక్ట్‌ రిపాజిటరీ ప్రకారం, ఆంధ్ర మహాసభ, హైదరాబాద్‌ స్టేట్‌ కాంగ్రెస్‌ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్న మొగిలయ్య నిజాం ప్రభుత్వ పన్నుల విధానాన్ని వ్యతిరేకించారు. 1946లో వరంగల్‌ కోటపై త్రివర్ణ పతాకాన్ని ఎగురవేశారు. అనంతరం నిజాం బలగాలు ఆయనను అరెస్టు చేశాయి. తెలంగాణలో రజాకార్ల దౌర్జన్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడిన వారిలో మొగిలయ్య పేరు చరిత్రలో నిలిచిపోయింది. తెలంగాణ ఎస్‌సీఈఆర్‌టీ పాఠ్యాంశం కూడా వరంగల్‌ కోటపై జాతీయ జెండా ఎగురవేస్తున్న సమయంలో బత్తిని మొగిలయ్యను రజాకార్లు హతమార్చిన ఘటనను ప్రస్తావిస్తుంది.
పరకాల.. రక్తసిక్తమైన అధ్యాయం
నిజాం వ్యతిరేక ఉద్యమంలో పరకాల కూడా ముఖ్య కేంద్రంగా నిలిచింది. 1947లో పరకాలలో జరిగిన కాల్పులు, అణచివేత ఘటనలు తెలంగాణ విమోచనోద్యమ చరిత్రలో విషాదకర అధ్యాయంగా నిలిచాయి. శాంతియుతంగా జెండా ప్రదర్శనకు వెళ్లిన ప్రజలపై కాల్పులు జరిపిన ఘటనను తెలంగాణ చరిత్రకు సంబంధించిన పలు వనరులు ప్రస్తావిస్తున్నాయి.
బైరాన్‌పల్లి.. ఊరంతా పోరాట క్షేత్రంగా
ఉమ్మడి వరంగల్‌ జిల్లాలోని అప్పటి బైరాన్‌పల్లి, ప్రస్తుతం సిద్దిపేట జిల్లాలో ఉంది. 1948లో రజాకార్లు, నిజాం ప్రభుత్వ బలగాలకు వ్యతిరేకంగా గ్రామస్తులు స్వయంరక్షణ దళాలను ఏర్పాటు చేసుకుని ప్రతిఘటించారు. గ్రామంలో ఉన్న బురుజును రక్షణ కేంద్రంగా ఉపయోగించుకున్నట్లు కేంద్ర ప్రభుత్వ డిజిటల్‌ డిస్ట్రిక్ట్‌ రిపాజిటరీలోని వివరాలు చెబుతున్నాయి. రజాకార్ల దాడులను గ్రామస్తులు పలుమార్లు అడ్డుకున్నారు. దీంతో 1948 ఆగస్టు 27న బైరాన్‌పల్లిపై పెద్ద దాడి జరిగింది. భారీ ఆయుధాలతో వచ్చిన బలగాలు గ్రామాన్ని చుట్టుముట్టి దాడి చేశాయి. చివరకు గ్రామ రక్షణ దళాలు ప్రతిఘటించలేని పరిస్థితి ఏర్పడింది. అనంతరం పెద్ద సంఖ్యలో గ్రామస్తులు హతమయ్యారు. ఈ ఘటనను గుర్తుచేసే స్మారక చిహ్నం నేటికీ అక్కడ ఉంది.
బైరాన్‌పల్లి ఘటనలో మృతుల సంఖ్యపై వివిధ చారిత్రక, స్థానిక ఆధారాల్లో భిన్న లెక్కలు కనిపిస్తాయి. అందువల్ల సంఖ్యను ఖచ్చితమైన ఏకైక గణాంకంగా పేర్కొనడం కంటే, పెద్ద సంఖ్యలో గ్రామస్తులు హతమైన విషాద ఘటనగా పేర్కొనడం చారిత్రకంగా జాగ్రత్తైన విధానం.
కూటిగల్‌ నుంచి తొర్రూరు వరకు.. విస్తరించిన ప్రతిఘటన
ఉమ్మడి వరంగల్‌ జిల్లాలోని అనేక గ్రామాల్లో ప్రజలు భూస్వామ్య దౌర్జన్యాలు, బలవంతపు వసూళ్లు, రజాకార్ల దాడులను ఎదుర్కొన్నారు. తొర్రూరులో పోలీసు క్యాంపుపై దాడి, కడవెండి, అమ్మాపూర్‌, నాంచారిమడూరు తదితర ప్రాంతాల్లో జరిగిన ఉద్యమాలు గ్రామీణ ప్రజల్లో పెరిగిన ప్రతిఘటనకు నిదర్శనాలుగా నిలిచాయి. ఈ పోరాటంలో రైతు సంఘాలు గ్రామాలను సంఘటితం చేశాయి. కొన్ని ప్రాంతాల్లో భూస్వాముల ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేసి, గ్రామస్థాయి రక్షణ వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేసుకున్నాయి. తెలంగాణ ఎస్‌సీఈఆర్‌టీ పాఠ్యాంశం ప్రకారం, హైదరాబాద్‌ విలీనం తర్వాత కూడా రైతాంగ సాయుధ పోరాటం భూసంస్కరణలు, రైతుల రక్షణ వంటి అంశాలతో కొనసాగింది.
1948 సెప్టెంబర్ 17.. నిజాం పాలనకు ముగింపు
1948 సెప్టెంబర్‌లో భారత ప్రభుత్వం ఆపరేషన్‌ పోలో చేపట్టడంతో హైదరాబాద్‌ సంస్థానంలో నిజాం పాలనకు ముగింపు పలికింది. సెప్టెంబర్ 17న హైదరాబాద్‌ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీనమైంది. అయితే దీంతో తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం వెంటనే ముగియలేదు. భూస్వామ్య వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా, భూమి హక్కులు, రైతుల సమస్యలపై పోరాటం మరికొంతకాలం కొనసాగింది. తెలంగాణ ఎస్‌సీఈఆర్‌టీ పాఠ్యాంశం ప్రకారం, ఈ సాయుధ పోరాటం క్రమంగా 1950-51 కాలంలో ముగిసింది.
ఓరుగల్లు గడ్డపై చెరగని పోరాట ముద్ర
కడవెండిలో కొమురయ్య అమరత్వం.. పాలకుర్తిలో ఐలమ్మ ప్రతిఘటన.. వరంగల్‌ కోటపై మొగిలయ్య ఎగురవేసిన త్రివర్ణ పతాకం.. పరకాల విషాదం.. బైరాన్‌పల్లి రక్తసిక్త గాథ.. ఇవన్నీ తెలంగాణ విమోచన, రైతాంగ పోరాట చరిత్రలో ఉమ్మడి వరంగల్‌ జిల్లాకు ప్రత్యేక స్థానాన్ని కల్పించాయి. 1946 నుంచి 1951 వరకు సాగిన ఈ ఉద్యమం కేవలం ఒక రాజకీయ పోరాటంగా కాకుండా భూమి, శ్రమ, గౌరవం, హక్కుల కోసం గ్రామీణ ప్రజలు సాగించిన దీర్ఘ ప్రతిఘటనగా చరిత్రలో నిలిచింది. నేటి తరానికి ఆ కాలపు సంఘటనలు స్వాతంత్ర్యానంతర తెలంగాణ సామాజిక, రాజకీయ పరిణామాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ముఖ్యమైన చారిత్రక ఆధారాలుగా నిలుస్తున్నాయి.
